จัดตั้งขึ้นตามระเบียบสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย ว่าด้วยการจัดตั้งและการดำเนินงานสถาบันคนตาบอดแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ซึ่งผ่านความเห็นชอบจากคณะกรรมการอำนวยการเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 2542 โดยเริ่มเปิดดำเนินการในเดือนมกราคม 2543 สถาบันฯ มีฐานะเป็นหน่วยงานอิสระภายใต้กำกับดูแลของสมาคมคนตาบอดแห่งประเทศไทย ทำหน้าที่ทางวิชาการด้านคนตาบอดเพื่อเป็นแหล่งข้อมูลสนับสนุนการดำเนินงานของสมาคมฯ รวมทั้งสนับสนุนงานด้านการพัฒนาคุณภาพชีวิตคนตาบอดในประเทศไทย โดยมีบทบาทหน้าที่ในการดำเนินงานดังนี้

1. สำรวจศึกษาวิเคราะห์ วิจัย ประเด็นต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตคนตา บอด เช่น การฟื้นฟูสมรรถภาพการศึกษา การประกอบอาชีพ วิถีชีวิตและอื่น ๆ

2. เป็นหน่วยส่งเสริมประสานงานและสนับสนุนในด้านข้อมูลคำปรึกษาแนะนำและช่วย ประสานด้านเงินทุน เพื่อให้บุคคลและหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งในและต่างประเทศได้ศึกษาค้นคว้าและพัฒนาองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับคนตาบอด

3. ริเริ่มกิจกรรมใหม่ ๆ ที่เกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตคนตาบอด โดยจัดทำเป็นโครงการนำร่องเพื่อศึกษาและพัฒนาให้เป็นต้นแบบสำหรับการขยายผลในวงกว้างต่อไป

4. เป็นศูนย์รวบรวมและเผยแพร่ผลการศึกษาค้นคว้าวิจัยตลอดจนการพัฒนาองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับคนตาบอดทั้งจากในประเทศและต่างประเทศ

5. ให้คำปรึกษาแนะนำ ตลอดจนเสนอข้อคิดเห็นและข้อมูลทางวิชาการต่อหน่วยงานทั้งภาครัฐ องค์กรมหาชน และองค์กรเอกชนที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดหรือการดำเนินกิจการสาธารณะเพื่อส่งเสริมให้เกิดการสร้างความเท่าเทียมให้แก่คนตาบอด ในฐานะพลเมืองกลุ่มหนึ่งของประเทศ

6. สำรวจศึกษาวิเคราะห์ตลอดจนติดตามประเมินสถานการณ์ด้านสิทธิหน้าที่โอกาสและคุณภาพชีวิตของคนตาบอดในปัจจุบัน

7. จัดเตรียมข้อมูลและให้คำปรึกษาแนะนำแก่สมาคมฯ ในการกำหนดเป้าหมายนโยบายตลอดจนแผนงานและโครงการต่าง ๆ

8. ศึกษาและวิเคราะห์ปัญหาในการดำเนินงานของสมาคมฯ พร้อมทั้งจัดทำข้อเสนอแนะในการพัฒนาประสิทธิภาพของการปฏิบัติงานเสนอต่อสมาคมฯ

9. จัดการฝึกอบรมเพื่อพัฒนาบุคลิกภาพทักษะความรู้ความสามารถให้แก่บุคลากรในทุกระดับของสมาคมฯ

10. ดำเนินกิจกรรมเพื่อกระตุ้นให้เกิดความต่อเนื่องในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ทั้งในด้านข้อมูลทางวิชาการ ความคิดความเห็น ตลอดจนประสบการณ์และข้อมูลจากภูมิปัญญาท้องถิ่นภูมิปัญญาไทยและภูมิปัญญาที่เป็นสากลในประเด็นต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับคนตาบอด